Fantasy potrafi oznaczać wyprawę przez baśniową krainę, polityczną walkę o władzę, mroczną opowieść o potworach albo historię dojrzewania w szkole magii. Współczesna różnorodność gatunku nie pojawiła się jednak znikąd. Jeżeli chcemy poznać jego najważniejsze odmiany i zrozumieć liczne motywy obecne w dzisiejszych powieściach, warto sięgnąć po kilka książek i cykli, które wywarły szczególnie duży wpływ na fantastykę.
„Władca Pierścieni” – fundament współczesnego fantasy
Trudno rozpocząć od innego dzieła niż „Władca Pierścieni” J.R.R. Tolkiena. Trzy tomy wydane w latach 1954–1955 opowiadają o wyprawie mającej doprowadzić do zniszczenia Jedynego Pierścienia. Sama fabuła jest jednak tylko częścią stworzonego przez autora świata.
Śródziemie wyznaczyło nowe standardy
Tolkien przygotował mitologię, historię, mapy i języki zamieszkujących Śródziemie ludów. Elfy, krasnoludy czy orkowie istnieli w kulturze wcześniej, lecz ogromna popularność jego twórczości wpłynęła na sposób przedstawiania tych ras przez kolejnych autorów. Dobrym wprowadzeniem do tego uniwersum jest również znacznie krótszy „Hobbit”.
„Opowieści z Narnii” – fantasy dla kilku pokoleń
Cykl C.S. Lewisa składa się z siedmiu powieści publikowanych w latach 1950–1956. Najbardziej znaną pozostaje „Lew, Czarownica i stara szafa”, w której dzieci przechodzą przez niezwykłe przejście do Narnii.
Baśń nie tylko dla dzieci
Prosty język oraz młodzi bohaterowie sprawiają, że serię można poznawać już w dzieciństwie. Jednocześnie Lewis umieścił w niej liczne odniesienia do religii, mitologii i europejskich baśni. Dzięki temu dorosły czytelnik może interpretować tę samą historię zupełnie inaczej.
„Ziemiomorze” – magia wymagająca odpowiedzialności
Ursula K. Le Guin zaproponowała odmienne spojrzenie na fantasy. W pierwszej powieści cyklu, „Czarnoksiężniku z Archipelagu” z 1968 roku, poznajemy Geda – utalentowanego chłopca uczącego się posługiwania magią.
Liczy się coś więcej niż walka
W świecie Le Guin ogromne znaczenie mają równowaga, konsekwencje podejmowanych decyzji oraz poznawanie samego siebie. Autorka udowodniła, że opowieść o magii nie potrzebuje nieustannych bitew. „Ziemiomorze” jest dzięki temu ważnym przykładem bardziej refleksyjnego fantasy.
„Conan” – klasyka magii i miecza
Robert E. Howard zaczął publikować opowiadania o Conanie Barbarzyńcy w latach 30. XX wieku. Bohater przemierza brutalny świat ery hyboryjskiej, spotykając wojowników, czarnoksiężników, potwory i przedstawicieli wymyślonych królestw.
Bohater, który stał się ikoną
Przygody Conana miały ogromny wpływ na rozwój odmiany fantasy określanej jako „sword and sorcery”. Późniejsze filmy, komiksy i gry dodatkowo zwiększyły rozpoznawalność bohatera, ale warto sięgnąć również do oryginalnych opowiadań Howarda.
„Wiedźmin” – polski wkład w klasykę gatunku
Geralt z Rivii po raz pierwszy pojawił się w opowiadaniu Andrzeja Sapkowskiego opublikowanym w 1986 roku. Z czasem powstały zbiory opowiadań oraz pięciotomowa saga rozpoczynająca się od „Krwi elfów”.
Fantasy wykorzystujące znane legendy
Sapkowski czerpie z baśni, mitów i folkloru, ale często odwraca ich tradycyjne schematy. Świat Geralta nie dzieli się łatwo na dobro i zło, a konflikty ludzi, elfów, krasnoludów i innych istot mają także polityczne oraz społeczne podłoże. Międzynarodową popularność uniwersum znacząco zwiększyły później gry komputerowe.
„Pieśń lodu i ognia” – fantasy pełne polityki
George R.R. Martin rozpoczął serię w 1996 roku powieścią „Gra o tron”. Zamiast klasycznej wyprawy drużyny bohaterów otrzymujemy rozbudowaną historię walki rodów o władzę, w której magia początkowo pozostaje na dalszym planie.
Świat bez bezpiecznych bohaterów
Jedną z charakterystycznych cech serii jest brak gwarancji, że ważna postać przeżyje kolejne wydarzenia. Martin pokazuje również konsekwencje wojen dla zwykłych mieszkańców. Wielowątkowa narracja sprawia natomiast, że te same konflikty obserwujemy z perspektywy różnych postaci.
„Archiwum Burzowego Światła” – współczesne epickie fantasy
Brandon Sanderson rozpoczął cykl „Archiwum Burzowego Światła” w 2010 roku powieścią „Droga królów”. Akcja rozgrywa się na Rosharze – świecie regularnie nawiedzanym przez potężne burze, które wpłynęły na jego przyrodę, architekturę oraz sposób życia mieszkańców. Na tle wojen i politycznych konfliktów autor rozwija historie kilku bohaterów, stopniowo odsłaniając przed czytelnikiem przeszłość świata oraz zasady funkcjonującej w nim magii.
Magia posiadająca własne reguły
Jedną z charakterystycznych cech twórczości Sandersona są rozbudowane systemy magiczne posiadające określone możliwości i ograniczenia. Bohaterowie muszą nauczyć się wykorzystywać swoje zdolności, a czytelnik stopniowo poznaje ich zasady. „Archiwum Burzowego Światła” łączy ten element z monumentalną skalą wydarzeń, rozwojem postaci, tajemnicami dawnych cywilizacji oraz konfliktami militarnymi. To dobry przykład kierunku, w którym epickie fantasy rozwinęło się w XXI wieku.
Od czego rozpocząć poznawanie klasyki?
Nie istnieje jedna obowiązkowa kolejność. „Hobbit” i „Opowieści z Narnii” będą dobrym początkiem dla osób poszukujących przygodowego fantasy. „Ziemiomorze” oferuje bardziej refleksyjne podejście, „Wiedźmin” łączy fantastykę z przewrotnym wykorzystaniem baśni, a „Pieśń lodu i ognia” koncentruje się na polityce i konfliktach. Poznanie kilku tak różnych dzieł najlepiej pokazuje, jak szerokim gatunkiem jest fantasy – i dlaczego od dziesięcioleci potrafi przyciągać kolejne pokolenia czytelników.