5.Europa w okresie I wojny światowej Publikacje

Przejdź do treści

CZAS UCIEKA WIECZNOSC CZEKA... CZAS UCIEKA...

powrót

5.Europa w okresie I wojny światowej

1. Europa w przededniu wojny.

W dniu 7 października 1879r podpisany został w Wiedniu traktat pomiędzy Austro - Węgrami a Rzeszą Niemiecką, to dwuprzymierze zawarte początkowo na pięć lat opierało się jednak na twardych podstawach, pomyślane jako posuniecie dyplomatyczne zabezpieczające oba państwa przed Rosją przetrwało do 1918 roku. Niemcy nazywano rzeszą. ”Rzesza – nazwa państwa obejmującego wszystkie kraje niemieckie. Pierwszą Rzeszę stanowiło tzw. Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego istniejące w latach 926 – 1806. Drugą Rzeszę ogłoszono w 1971 roku po zwycięstwie Niemiec nad Francją; upadła po klęsce Niemiec w I wojnie światowej w listopadzie 1918 roku. Trzecią Rzeszę utworzył Hitler po dojściu do władzy, istniała w latach 1933 – 1945”[1] Dwuprzymierze 20 maja 1882 roku zostało rozszerzone o Włochy, które uzyskały obietnicę zbrojnej pomocy w wypadku ataku ze strony Francji, a w zamian za to zobowiązały się do czynnego wystąpienia po stronie Rzeszy w wypadku agresji francuskiej. Na wypadek napaści ze strony Rosji Włochy zachowywały neutralność. Pełne Trójprzymierze obowiązywało wszystkie państwa członkowskie w przypadku napaści na jedno z nich przez Rosję i Francję równocześnie. Odpowiedzią na pakt było podpisanie 17 sierpnia 1892r konwencji wojskowej pomiędzy Francją a Rosją, która stanowiła, że jeżeli Francję zaatakują Niemcy lub Włochy poparte przez Niemcy to Rosja zaatakuje Niemcy, a z drugiej strony jeżeli Rosja zostanie zaatakowana przez Niemcy lub Austrię poparte przez Włochy to Francja rozpocznie działania wojenne przeciw Niemcom. To dwuprzymierze potwierdzone zostało wymianą listów dyplomatycznych pomiędzy ministrami spraw zagranicznych obu państw w 1893 i w 1894r.

W latach 1896-1902 nastąpiło znaczne gospodarcze i polityczne zbliżenie zantagonizowanych ze sobą Francji i Włoch. W 1896 roku Włochy uznały protektorat Francji nad Tunezją, a w 1898 - traktat handlowy. W dniu 14 grudnia 1900 roku podpisano umowę w przedmiocie polityki kolonialnej, a 10 lipca 1902 traktat o nieagresji. Na przełomie wieku XIX i XX Wielka Brytania zrywając politykę odosobnienia oferowała zawarcie sojuszu Niemcom (lata 1898, 1899, 1901), jednak w Berlinie uważano że korzyści z takiego aliansu czerpać będzie tylko Anglia. Wilhelm II pisał: „Anglicy za wszelką cenę starają się znaleźć armię na kontynencie, która by się biła w obronie ich interesów: nie będzie to armia niemiecka” Na przeszkodzie ewentualnemu sojuszowi stało także to, iż gospodarka niemiecka rozwijała się znacznie szybciej niż angielska, ponadto Niemcy rozpoczęły w 1898 budowę nowoczesnej floty wojennej. Próby penetracji gospodarczej Niemiec w Turcji i w rejonie zatoki Perskiej wzmogły antagonizm między Berlinem a Londynem.
W dniu 8 kwietnia 1904 doszło do pierwszego porozumienia dwóch największych politycznych antagonistów Anglii i Francji. Francja wyraziła zgodę na protektorat brytyjski w Egipcie, Anglia uznała wpływy Francji w Maroku. Anglia w dniu 31 sierpnia 1907r zawarła sojusz z Rosją, której polityka zagraniczna skierowana była przeciw Turcji i Austro - Węgrom. Zainteresowanie Rosji angielskimi kredytami i angielskie nadzieje na zrównoważenie pozycji Niemiec przez Rosję doprowadziły do podpisania 31 sierpnia 1907r. układu rosyjsko - angielskiego dotyczącego spraw Azji Środkowej. Powyższe umowy doprowadziły do powstania Trójporozumienia: Francja Wielka Brytania -Rosja. Piątego października 1908 roku Austro - Węgry ogłosiły aneksję Bośni i Hercegowiny, aneksja ta poważnie zaniepokoiła Serbię, która zaczęła szukać oparcia w Rosji. W 1911 kryzys marokański zaostrzył stosunki francusko-niemieckie (głównym powodem była chęć gospodarczej penetracji Niemiec w Afryce), Niemcy chciały rekompensaty w zamian za uznanie panowania francuskiego w Maroku. Ponadto francuskie posunięcia giełdowe odbiły się niekorzystnie na niemieckim rynku finansowym, skłoniło to Berlin do ustępstw i zawarcia porozumienia dającego Francji wolną rękę w Maroku w zamian za korzystne warunki dla Niemieckiej firmy Mannesmann wydobywającej rudę w Maroku i przyznanie Niemcom części Konga.

Kryzys marokański wykorzystali Włosi i 28 września 1911r wypowiedzieli wojnę Turcji, wysadziły swe wojska w północnej Afryce, zajęły turecką Trypolitanię i Cyrenajkę następnie wyspę Rodos i wyspy Dodekanezu, ostrzeliwali Dardanele. Turcja uznała te zdobycze 15 października 1912r., gdyż była zagrożona ze strony państw bałkańskich. W dniu 13 marca 1912r pod egidą Rosji nastąpił tajny układ serbsko-bułgarski skierowany przeciw Turcji. Dwudziestego dziewiątego maja Bułgaria zawarła sojusz z Grecją również skierowany przeciw Turcji. W październiku 1912r. państwa te rozpoczęły wojnę z Turcją. Turcja zmuszona została militarnymi klęskami do zawarcia pokoju w Londynie 30 maja 1913r. odstępując sprzymierzeńcom ziemie w Tracji i wyspę Kretę. Jednak wśród dotychczasowych sprzymierzeńców doszło do nieporozumień w sprawie podziału Macedonii: Bułgarzy pewni że powinni otrzymać znaczniejsze korzyści z wojny zaatakowali 30 czerwca 1913r. Serbię i Grecję. Przeliczyli się jednak z siłami, gdyż zostali zaatakowani także przez Rumunię a Turcja zajęła stracony w wojnie Adrianopol. Zagrożona totalną klęską Bułgaria poprosiła o pokój i 10 sierpnia 1913r. podpisano pokój w Bukareszcie. W 1912r. finansiści Niemiec i Anglii próbowali doprowadzić do porozumienia między tymi krajami, jednak rokowania te spełzły na niczym, a decyzja parlamentu Rzeszy o powiększeniu floty wojennej jeszcze bardziej zaogniła sytuację. Na Bałkanach dążąca do uzyskania dostępu do morza Serbia zaniepokoiła Austro - Węgry popierane przez Niemcy a także przez Włochy, za Serbią opowiedziała się Rosja. Ostatecznie interes państw Trójprzymierza zwyciężył - utworzono niezawisłe księstwo Albanii, które zagrodziło Serbom drogę do morza.Tak więc do wojny prowadziły:

antagonizm niemiecko-francuski datujący się od porażki Francji w 1870r, zaborem przez Niemcy Alzacji i Lotaryngii

rywalizacja gospodarcza i kolonialna oraz morski wyscig zbrojeń Niemiec i Wielkiej Brytanii

spory niemiecko-rosyjskie i austriacko-rosyjskie na Bałkanach i Bliskim Wschodzie.

Wybuch I wojny światowej był spowodowany splotem antagonizmów między mocarstwami. Mocarstwa rywalizowały o hegemonię w Europie , wpływy na Bałkanach, podział świata kolonialnego i rynków zbytu, a także dążenia do rewizji granic, ustalonych w rezultacie konfliktów europejskich w XIX wieku.[2]
2. Wybuch I wojny światowej.
W Sarajewie - stolicy Bośni w dniu 28 czerwca 1914 roku zastrzelony został (przez Gavrillo Principa zamachowca - Bośniaka, działającego najprawdopodobniej z inspiracji serbskiego wywiadu wojskowego) Franciszek-Ferdynand następca tronu Austro - Węgier wraz z małżonką. Zapewniwszy sobie poparcie Niemiec - Austria już 23 lipca 1914 roku wystosowała względem Serbii ultimatum domagającego się zaprzestania w szkolnictwie i prasie i publikacjach propagandy antyaustriackiej, rozwiązania organizacji które taką propagandę prowadziły oraz ukarania współwinnych zamachu. Serbia po dwóch dniach przyjęła ultimatum, zgłaszając tylko niewielkie zastrzeżenia dotyczące obrony i suwerenności Królestwa Serbskiego a także odmówiła udziału przedstawicieli władz austriackich w śledztwie które miało być prowadzone przez Serbów przeciwko współwinnym zamachu, znajdującym się na terenie Serbii. Poseł austriacki uznał odpowiedź za niezadowalającą i opuścił Belgrad zrywając stosunki dyplomatyczne. Na skutek oporu Niemiec zawiodła angielska próba mediacji. Już 28 lipca 1914 roku Austro - Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. 29 lipca 1914 car nie chcąc dopuścić do klęski protegowanej przez Rosję Serbii, wydaje rozkaz mobilizacji pułkom wyznaczonym do działań przeciw Austrii. Przewidując uaktywnienie przymierza austriacko-niemieckiego Rosja 30 lipca 1914 roku ogłasza mobilizację ogólną. Rzesza wysuwa wobec Rosji ultimatum domagające się odwołania mobilizacji. Rosja nie udziela odpowiedzi wobec czego Niemcy 1 sierpnia 1914 roku wypowiadają jej wojnę, w tym dniu również ogłoszona zostaje mobilizacja we Francji. Niemcy drugiego sierpnia 1914 roku zażądali od Belgii zgody na przemarsz wojsk niemieckich idących na Francję (jednocześnie wojska niemieckie wkroczyły na teren Luksemburga) Czwartego sierpnia 1914 roku Niemcy wypowiadają Francji wojnę. Z 3 na 4 sierpnia 1914 roku Niemcy naruszają neutralność Belgii wkraczając na jej terytorium. Czwartego sierpnia 1914 roku Wielka Brytania obawiając się klęski Francji i hegemonii Niemiec w Europie wypowiedziała Rzeszy wojnę. Tak więc w wyniku powiązań koalicyjnych, w ciągu 9 dni wojna ogarnęła niemal całą Europę. W listopadzie do wojny przyłączyła się Turcja stając po stronie państw centralnych. Ogółem w I wojnie światowej brały udział 34 państwa, licząc wraz z koloniami, a ich mieszkańcy stanowili 2/3 ogółu ludności globu ziemskiego.

3. Polska w czasie I wojny światowej..
W swoich początkach I wojna światowa nie miała nic wspólnego z problemami polskimi. Zrodziła się z rywalizacji Niemiec z Francją, Wielką Brytanią i Rosją, a także z kłopotów Austrii w Serbii. Ale wybuch działań wojennych w sierpniu 1914 roku automatycznie tchnął nowe życie w sprawę polską. Po raz pierwszy od 1762 roku Berlin był w stanie wojny z Petersburgiem. Pierwszy raz od czasów napoleońskich ziemie polskie miały się stać międzynarodowym polem bitwy. Ziemie polskie nie były tylko i wyłącznie sceną, na której rozgrywały się wojenne wydarzenia. Były obszarem, na którym Rosja i państwa centralne musiały stoczyć walkę o ciała i umysły swoich polskich poddanych. W miarę oddalania się perspektyw szybkiego werdyktu, każdy z zawodników czuł się w obowiązku przewyższać rywali w szczodrości obietnic, którymi miał nadzieję zyskać sobie poparcie Polaków. W roku 1917 prezydent Stanów Zjednoczonych, Rząd Tymczasowy w Piotrogrodzie, a nawet przywódca bolszewików wypowiedzieli się za niepodległością Polski. W roku 1918 za ich przykładem poszły Francja, Włochy, Japonia i - na samym końcu - Wielka Brytania. Jednakże raz zbudzone widmo niepodległości nie pozwalało się już ponownie złożyć w grobie. Wśród samych Polaków optymiści doświadczali przypływów uniesienia w związku z zachęcającymi perspektywami, jakie otwierały się wskutek zmiennych kolei wojny. Pesymistów przerażało przekonanie o nieuchronności bratobójczych walk. W każdej z armii służyły dziesiątki tysięcy młodych Polaków. W Krakowie konferencja z 16 sierpnia 1914 r. powołała do istnienia Naczelny Komitet Narodowy, który stawiał sobie za cel zjednoczenie wszystkich polskich ruchów niepodległościowych pod egidą Austrii. Na czele jego Departamentu Wojskowego stanął Władysław Sikorski. Komitet cieszył się poparciem wszystkich czołowych przywódców ugrupowań politycznych Galicji i prowadził swoją działalność przez trzy lata. Utrzymywał kontakty z Polską Organizacją Narodową Piłsudskiego - politycznym skrzydłem Legionów.
10 września 1914 narodowi demokraci utworzyli w Warszawie Centralny Komitet Obywatelski, którego oficjalnym zadaniem było organizowanie pomocy socjalnej dla ofiar wojny, a który w gruncie rzeczy miał także wspierać Komitet Narodowy Polski Dmowskiego, w tym czasie wciąż jeszcze zabiegający o autonomię pod protektoratem Rosji. Wkrótce, bo już w 1915 roku, KNP przeniósł się do Piotrogrodu, a następnie do Lozanny. Dwie podstawowe tendencje polityki polskiej tego okresu reprezentują, z jednej strony, tzw. "aktywiści", nawołujący do podjęcia czynnej walki przeciwko Rosji u boku państw centralnych, z drugiej strony, tzw. "pasywiści", którzy pokładali nadzieje w Rosji, a w okresie późniejszym - w zachodnich sprzymierzeńcach. Szesnastego sierpnia 1914 roku Piłsudski połączył swoich strzelców z innymi ugrupowaniami paramilitarnymi o podobnej orientacji, tworząc Legiony Polskie. Po stronie rosyjskiej narodowi demokraci powołali do istnienia ochotniczy Legion Puławski, pomyślany jako przeciwwaga dla wpływów Piłsudskiego. Rosjanie w łonie własnej armii zorganizowali Brygadę Strzelców Polskich Francuzi - Armie Polską złożoną z jeńców wojennych Amerykanie i Kanadyjczycy ułatwiali nabór do formacji polskich istniejących w ramach tej czy innej armii sprzymierzeńczej, W 1916 roku ogólna liczba Polaków czynnie uczestniczących w wojnie sięgała już 1,9 miliona. Stanowiło to 4% mieszkańców prowincji nadwiślańskich, 14,8% Polaków zamieszkałych w pruskiej Polsce oraz 16,3% polskiej ludności Galicji. W trakcie działań wojennych rannych miało zostać ponad milion z nich, w tym 450 000 - śmiertelnie. Kontrofensywa Niemców rozpoczęła się w sierpniu 1915 roku i trwała przez cały rok. Od pierwszego przełamania frontu przez Wehrmacht pod Gorlicami w Galicji oddziały niemieckie posuwały się niezmordowanie na wschód. Piątego sierpnia wkroczyły do Warszawy, dwudziestego piątego sierpnia - do Brześcia, osiemnastego września - do Wilna. Na początku 1918 roku zagrażał już samej Moskwie. Przywódcy niemieccy nie byli przygotowani na te nowe wydarzenia. "Nie było naszym zamiarem wskrzeszanie na nowo sprawy polskiej", oświadczył w Reichstagu kanclerz Bethmann-Hollweg, "tak potoczyły się losy bitew". Jeden z projektów przewidywał utworzenie stałej strefy buforowej zwanej Grenzstreifen, z której można by przesiedlić do Rosji 16 milionów Polaków, robiąc w ten sposób miejsce dla godnych zaufania osadników niemieckich.

Renata Jagoda